Giữa nhịp chuyển mình mạnh mẽ của một "thiên đường nghỉ dưỡng" tầm cỡ quốc tế, Phú Quốc vẫn lặng lẽ giữ cho mình một mạch ngầm văn hóa bền bỉ. Được bồi đắp qua hàng trăm năm khai phá và giao thoa giữa ba dòng chảy Việt – Hoa – Khmer, bản sắc nơi Đảo Ngọc hiện lên vừa mộc mạc, phóng khoáng của miền sông nước, vừa đậm đà tình đất, tình người xứ biển Tây Nam.
Nhắc đến Phú Quốc, người ta thường nghĩ ngay đến những bãi biển xanh ngắt màu ngọc bích, những khu nghỉ dưỡng sang trọng hay các công trình hiện đại đang vươn mình chuẩn bị cho các sự kiện tầm cỡ quốc tế. Thế nhưng, ẩn sau vẻ ngoài lộng lẫy ấy là một chiều sâu văn hóa đặc trưng, nơi lịch sử mở cõi và đời sống lao động cần cù của bao thế hệ cư dân đã kết tinh thành những di sản sống động.
Mạch nguồn tín ngưỡng nơi đầu sóng ngọn gió
Với người dân Phú Quốc, biển cả vừa là nguồn sống, vừa là không gian tâm linh thiêng liêng. Quanh năm đối mặt với sóng gió trùng khơi, đời sống tinh thần của ngư dân nơi đây gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng thần linh, cầu cho mưa thuận gió hòa, thuyền về đầy ắp cá tôm.
Biểu tượng rõ nét nhất cho niềm tin ấy là Dinh Cậu – ngôi miếu cổ tọa lạc trên ghềnh đá có hình thù kỳ thú vươn mình ra cửa biển Dương Đông. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, Dinh Cậu vẫn là điểm tựa tinh thần vững chắc của người dân xứ đảo. Trước mỗi chuyến ra khơi dài ngày hay vào dịp lễ Tết, ngư dân lại thành kính dâng hương, gửi gắm ước vọng bình an.
Cùng với đó, không gian văn hóa tâm linh Phú Quốc còn rộn ràng qua các lễ hội truyền thống đậm chất Nam Bộ. Tiêu biểu là Lễ hội Nghinh Ông vào rằm tháng Tám âm lịch, thể hiện lòng tôn kính đối với cá Ông – vị thần hộ mệnh của người đi biển; hay Lễ hội Dinh Bà Ông Lang vào tháng Giêng hằng năm để tưởng nhớ bà Kim Giao – phu nhân của Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực. Những nghi thức tế lễ trang nghiêm hòa quyện cùng không khí sinh hoạt cộng đồng ấm áp đã tạo nên sợi dây gắn kết bền chặt giữa quá khứ và hiện tại.
Những "bảo tàng sống" từ các làng nghề trăm năm
Bản sắc văn hóa Phú Quốc không nằm yên trong sách vở mà hiện hữu sống động qua đôi bàn tay tài hoa và sự cần mẫn của người lao động tại các làng nghề truyền thống.
Nổi tiếng bậc nhất phải kể đến nghề làm nước mắm với lịch sử hơn 200 năm. Từ nguồn cá cơm tươi ngon đánh bắt ở vùng biển Tây, kết hợp với bí quyết ủ chượp tự nhiên trong những thùng gỗ bời lời khổng lồ suốt 12 tháng, người dân Phú Quốc đã tạo nên thứ đặc sản nức tiếng gần xa – niềm tự hào đầu tiên của Việt Nam được Liên minh châu Âu (EU) bảo hộ chỉ dẫn địa lý.
Rời những nhà thùng thơm nồng mùi mắm, du khách dễ dàng bắt gặp màu xanh mướt mắt của những vườn hồ tiêu ở Khu Tượng, Suối Đá hay Gành Dầu. Qua nhiều thế hệ chăm bón thủ công tỉ mỉ, hồ tiêu Phú Quốc nổi danh bởi hạt chắc, vỏ mỏng, vị cay nồng và hương thơm đặc trưng khó lẫn. Bên cạnh đó, nghề làm rượu sim từ những trái sim rừng chín mọng hay nghề nuôi cấy ngọc trai kết hợp giữa kỹ thuật hiện đại và sự khéo léo của nghệ nhân bản địa cũng góp phần làm phong phú thêm bức tranh lao động sáng tạo của Đảo Ngọc.
Dấu ấn lịch sử và nếp sống hào sảng của người xứ đảo
Chiều sâu văn hóa của Phú Quốc còn được khắc ghi bởi tinh thần yêu nước kiên trung. Tại Di tích lịch sử Nhà tù Phú Quốc (Nhà lao Cây Dừa) – nơi từng giam giữ hàng vạn chiến sĩ cách mạng qua hai cuộc kháng chiến, từng tấc đất, hàng rào thép gai đều kể lại câu chuyện về ý chí bất khuất của con người Việt Nam. Và ở cực Bắc của đảo, Đền thờ Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực hướng thẳng ra vùng biển biên giới Tây Nam như một cột mốc văn hóa thiêng liêng, nhắc nhở thế hệ hôm nay về đạo lý "uống nước nhớ nguồn".
Nếu lịch sử tạo nên cốt cách kiên cường, thì nhịp sống tại các làng chài cổ như Hàm Ninh, Rạch Vẹm lại khắc họa trọn vẹn sự bình dị, hào sảng của con người nơi đây. Những ngôi nhà sàn gỗ vươn ra mặt biển, hình ảnh ngư dân cặm cụi đan lưới, gỡ ghẹ mỗi sớm mai mang lại một cảm giác thanh bình hiếm có.
Nếp sống mộc mạc ấy còn thấm đẫm trong từng món ăn dân dã đậm hương vị biển rừng: từ đĩa gỏi cá trích tươi rói cuốn cùng rau rừng và dừa nạo, tô bún quậy nóng hổi chế biến tại chỗ, cho đến đòn bánh tét mật cật gói bằng thứ lá rừng đặc trưng chỉ có ở Phú Quốc.
Giữ gìn hồn cốt giữa hành trình vươn ra biển lớn
Sự giao thoa tự nhiên giữa văn hóa Việt, Hoa và Khmer qua hàng thế kỷ đã hun đúc cho Phú Quốc một diện mạo văn hóa đa dạng nhưng hài hòa, cởi mở mà vẫn giữ trọn nét riêng.
Ngày nay, khi Phú Quốc đang khoác lên mình diện mạo của một đô thị biển đảo hiện đại, sẵn sàng cho những sự kiện đối ngoại và giao thương tầm cỡ quốc tế, những giá trị văn hóa truyền thống ấy càng trở nên quý giá. Chính chiều sâu bản sắc, tình đất và tình người nơi đây sẽ là "điểm tựa" vững vàng nhất để Đảo Ngọc cất cánh, mang theo câu chuyện văn hóa Việt Nam đầy tự hào vươn xa trên bản đồ du lịch thế giới.
TIÊN TRẦN
